یادگیری از راه خدمت (service learning) یا خدمت محور یک روش آموزشی و یادگیری است که فعالیت و خدمت اجتماعی معنا دار را با تدریس و تفکر و بازاندیشی ترکیب می کند و منجر به تجربه یادگیری غنی تر، یادگیری مسئولیت مدنی و اجتماعی، و تقویت محله ها و جوامع می شود. در این روش، دانش آموزان – از کودکستان گرفته تا دانشگاه – آنچه را که در کلاسهای درس می آموزند برای حل مسائل زندگی واقعی به کار می گیرند. آنها نه تنها کاربرد های عملی دروسشان را یاد می گیرند، بلکه با انجام خدمات اجتماعی و محلی تبدیل به شهروندانی فعال و تاثیر گذار می شوند.

یادگیری از راه خدمت یا یادگیری خدمت محور می تواند در زمینه های متعددی به کار گرفته شود از جمله در مدارس، دانشگاه ها و مراکز و سازمانها محلی و مذهبی. این روش می تواند گروهی از دانش آموزان، یک کلاس، و یا تمام مدرسه را شامل شود. دانش آموزان در این روش شخصیتشان را می سازند و در همکاری با دیگران در مدرسه و محله‌شان مشارکتی فعال در خلق پروژه های خدماتی در زمینه هایی مثل آموزش و محیط زیست پیدا می کنند.

طرفداران این روش معتقدند که یادگیری از راه خدمت باعث افزایش مشارکت جوانان در جامعه می شود که چرا که تجربه این نوع یادگیری نه تنها احساس مسئولیت را در دانش آموزان تقویت می کند، بلکه به آنها نشان می دهد که تا چه اندازه می توانند در سرنوشت خود و دیگران تاثیر گذار باشند [۱].

یادگیری از راه خدمت (service learning) چیست؟
یادگیری از راه خدمت (service learning) چیست؟

یکی از ایرادات وارده به این روش این است که تعریف مشخصی ندارد و دقیقاً نمی توان فهمید چه نوع فعالیتهایی زیرمجموعه این روش هستند.

در ایران، تعداد محدودی از مدارس (از جمله دبیرستان مفید و دبیرستان روزبه) با معرفی و پیاده سازی پروژه های جهادی قدمهای اولیه ای در این زمینه بر داشته اند. این اقدامات، با وجود کم بودن تعدادشان، می تواند الگویی برای گسترش و پیشرفت این روش آموزشی در ایران باشد. لازم به ذکر است که به نظر می رسد در حال حاضر بیشتر این فعالیت ها بر بخش خدمت متمرکز هستند و اهداف آموزشی مرتبط در انجام این پروژه ها کمتر پیگیری شود.

ویژگیهای یادگیری یادگیری از راه خدمت

بر اساس تعریف موسسه یادگیری از راه خدمت در آمریکا، تجربه های یادگیری از راه خدمت واقعی، با وجود تنوع نا محدودشان، ویژگیهای مشترکی دارند:

آنها برای شرکت کنندگان مثبت، معنا دار، و واقعی هستند

آنها به جای تجربه های رقابتی شامل تجربه های مشارکتی هستند و در نتیجه مهارتهای مربوط به کار گروهی، مشارکت اجتماعی، و شهروندی را بهبود می بخشند.

آنها مسائل پیچیده را در موقعیتهای پیچیده هدف قرار می دهند نه مسائل ساده شده را به صورت منفرد.

چون شرکت کنندگان در این فعالیت ها باید درباره زمینه بخصوص خدمت و چالش محلی مورد نظر اطلاعات کسب کنند، فرصتی پیدا می کنند که درگیر حل مسئله واقعی شون؛ به جای اینکه صرفاً به دانسته های کلی و انتزاعی که از کتاب های درسی به دست می آید بسنده کنند. در نتیجه، یادگیری خدمت محور فرصت های مناسبی را برای کسب عادتهای تفکر انتقادی فراهم می آورد. برای مثال توانایی

مشخص کردن مهمترین سوالها در یک موقعیت واقعی.

فعالیتهای یادگیری خدمت محور منجر به یادگیری عمیق تر می شوند چرا که نتایجشان سریع و بداهه هستند.
در نتیجه این سرعت تجربه، یادگیری در خدمت با احتمال بالاتری برای شرکت کنندگان معنا و مفهوم شخصی دارد و منجر به احساسی شده ایده ها و ارزشهای آنها را با چالش می کشد و در نتیجه به رشد و یادگیری اجتماعی، احساسی، و شناختی را بوجود می آورد.
و اما یادگیری در خدمت چه چیزهایی نیست:

یک برنامه داوطلبانه هر از گاهی؛
یک قسمت اضافه شده به یک برنامه درسی از پیش طراحی شده؛
خدمت اجباری که از آن به عنوان تنبیه در مدرسه استفاده می شود؛
فقط مخصوص دانش آموزان دبیرستانی و دانشگاهی؛
یک طرفه: فعالیتی که فقط به دانش آموزان و یا فقط به اجتماع سود برساند.
شورای ملی رهبری جوانان در آمریکا یادگیری از راه خدمت را با ۸ ویژگی اساسی آن تعریف می کند:

خدمت معنا دار: یادگیری از راه خدمت شرکت کنندگان را فعالانه درگیر فعالیتهای معنا دار که شخصاً به زندگیشان ربط دارد می کند. پروژه های یادگیری از راه خدمت بهترین کارایی را وقتی دارند که با سن و توانایی های رشدی شرکت کنندگان هماهنگ باشند، شامل فعالیتهای جالب و جذاب باشند، زمینه های زیربنایی مسائل اجتماعی را که پروژه خدمت به آن می پردازد بررسی کنند، و به نیازهای مهم محله و اجتماعی که خدمت در آن انجام می شود بپردازند.

ارتباط با برنامه درسی: یادگیری از راه خدمت یا خدمت محور مؤثر یک بخش جدا نشدنی از فرایند یادگیری است که اهداف مشخصی در راستای برنامه درسی مدرسه و یا اهداف برنامه های فوق برنامه دارد. یادگیری تجربی و کاربردی است و فهم دانش آموزان را از مطالب، چگونگی استفاده از آن، و علت اهمیت آن قوی می کند.

تفکر: در طول این فرایند تفکر و باز اندیشی کلید رشد و فهم است. افراد جوان تفکر انتقادی و خلاقشان را به کار می گیرند تا مطمئن شوند که یادگیری برایشان مفهوم دارد و قابل فهم است. فعالیتهای فکر و باز اندیشی باید در آغاز، در میانه، و در پایان تجربه خدمت انجام شود تا مشخص شود دانش آموزان در کجای فرایند یادگیری قرار دارند، به آنها کمک کند که یادگیری را درونی کنند، و فرصتی را برای آنها فراهم کند تا نگرانی هایشان را ابراز کنند، احساساتشان را در میان گذارند، و پروژه را ارزیابی کنند.

تنوع: یادگیری خدمت محور باعث بهبود فهم دانش آموزان از انواع تنوع و تفاوت می شود و احترام متقابل را بین شرکت کنندگان پرورش می دهد. از این طریق مهارتهای ارتباطی شرکت کنندگان در تصمیم گیری گروهی و حل اختلاف رشد می کند. دانش آموزان یاد می گیرند که دیدگاه های مختلف را بشناسند و تحلیل کنند تا فهم بهتری از چندگانگی دیدگاه ها بدست بیاورند.

یادگیری از راه خدمت (service learning) چیست؟
یادگیری از راه خدمت (service learning) چیست؟

صدای جوانان: جوانان همراهان فعال یک پروژه یادگیری خدمت محور هستند که صدای قوی در شناسایی نیازهای محله و اجتماع و برنامه ریزی فعالیت های خدمت دارند. آنها همچنین نقش فعالی در ارزیابی پروژه و تاثیر آن روی محله و اجتماع بازی می کنند. این احساس مالکیت پروژه را بین آنها پرورش می دهد که در نتیجه باعث قدرتمند شدن آنها در بدست گرفتن یادگیریشان و پرورش مهارتهای رهبری شان می شود. آنها همچنین جای خود را به عنوان اعضا ارزشمند و تصمیم گیرنده در محله و اجتماع پیدا می کنند.

همکاری ها: یادگیری خدمت محور همکاری های دراز مدت بین جوانان و محله و اجتماع می سازد. این همکاری ها علاوه بر دریافت کنندگان مستقیم خدمت شامل مراکز محلی و تجاری، سازمانهای خدمات اجتماعی، و بقیه گروه هایی که اهداف مشترکی دارند می شود. با در کنار هم قرار دادن آدمها، این همکاری ها می توانند فاصله های نسلی، قومی، و فرهنگی را پر کنند، الگوهای قوی برای دانش آموزان فراهم کنند، و ساختارهای زیربنایی محله و اجتماع را تقویت کنند.

دیده بانی پیشرفت: برای ارزیابی کیفیت یادگیری خدمت محور و دیده بانی موفقیت، شرکت کنندگان یادگیری پروژه محور در طول فعالیت مدارکی را که نشان دهنده پیشرفتشان به سمت هدف است و نتایج کارشان را از منابع مختلف جمع آوری می کنند. آنها این مدارک دستاوردهایشان را با محله و اجتماع (من‌جمله تصمیم گیرندگان محلی و مسئولین آموزشی) در میان می گذارند تا فهم عمومی از یادگیری خدمت محور را عمیق ترکنند و اطمینان حاصل کنند که فعالیتهای با کیفیت ادامه خواهد داشت.

استمرار و شدت: یادگیری خدمت محور باید استمرار و شدت کافی داشته باشد تا به نیاز های محلی بپردازد و به اهداف پروژه دست یابد. به عیارت دیگر، باید به جوانان زمان کافی برای تحقیق در مورد نیاز های محله، آماده شدن برای خدمت، انجام کار، بازاندیشی مرتب درباره پروژه، نمایش یادگیری و تاثیرات پروژه، و تقدیر از دستاورد ها بدهد. یادگیری خدمت محور وقتی بهترین اثر را دارد که در زمانهای مشخص در طول چندین هفته یا ماه انجام شود.

نمونه هایی از یادگیری در خدمت

اگر دانش آموزان یک مدرسه به جمع آوری آشغال از جوی، نهر، و یا رودخانه محله‌شان بپردازند می توانند به عنوان داوطلبان محلی خدمت شایانی به اجتماع و محله‌شان بکنند. این کار یک خدمت اجتماعی است. اگر همین دانش آموزان درکلاس علوم به بررسی آلاینده های آب و آزمایش آنها بپردازند یادگیری اتفاق افتاده.با ترکیب این دو فعالیت، می توان به یک پروژه یادگیری خدمت محور دست یافت. اگر دانش آموزان پس از جمع آوری آلاینده ها به بررسی و تحلیل یافته هایشان بپردازند و منابع احتمالی این آلودگی را پیدا کنند و نتایج کارشان را با اعضای دیگر محله در میان بگذارند در واقع درگیر یک پروژه یادگیری خدمت محور واقعی شده اند.

در مثال فوق، علاوه بر انجام یک خدمت به محله، دانش آموزان درباره کیفیت آب و آزمایش آن یاد می گیرند، فهمشان از مسائل مربوط به آلودگی بیشتر می شود، و مهارتهای ارتباطیشان را تقویت می کنند. آنها ممکن است در طول این پروژه علاقه شخصیشان را به علوم تجربی، محیط زیست، سیاستگذاری عمومی و یا رشته های دیگر نیز کشف کنند.

در نتیجه هم دانش آموزان و هم محله درگیر یک تجربه متحول کننده بوده اند. برای مثال در منطقه ای که احتمال وقایع طبیعی مثل سیل و یا زلزله زیاد است دانش آموزان می توانند نتایج فجایع طبیعی را بررسی کنند و وسیله ای بسازند که در صورت وقوع حادثه برای اعضاء محله مفید باشد. آنها همینطور می توانند سمینار های آموزشی برای افراد محله‌شان برگزار کنند. پروژه دیگر می تواند درباره اثرات تغذیه ضعیف و عدم ورزش روی سلامتی باشد. دانش آموزان می توانند آموخته هایشان را با برگزاری نمایشگاه های سلامتی، نوشتن یک کتاب آشپزی سالم، و افتتاح یک غرفه فروش سبزی و میوه برای مدرسه و محله در عمل پیاده کنند.

معرفی تعدادی از موسسات فعال در زمینه یادگیری از راه خدمت

در ایالات متحده آمریکا موسسات متعددی در زمینه گسترش یادگیری خدمت محور و تدوین منابع درس�� مربوط به آن فعالیت می کنند. این موسسات با جمع آوری اطلاعات و برگزاری سمینار ها سعی در اطلاع رسانی در مورد این روش و فواید آن دارند. آنها همچنین با طراحی دروس و پروژه هایی مرتبط با برنامه درسی مدارس برای دانش آموزان از سنین مختلف به مدارس و معلمین در پیاده سازی این روش آموزشی کمک می کنند. نمونه هایی از این موسسات در زیر معرفی شده اند:

شبکه آموزشی ایالتی یادگیری خدمت محور پیش دبستانی تا دبیرستان
موسسه همکاری محلی جیمی و روزلین کارتر
اتحاد کانادایی برای یادگیری خدمت محور
همکاری ملی برای یادگیری خدمت محور
یاد بگیر و خدمت کن
شورای ملی رهبری جوانان
وبسایت های فوق اطلاعات متنوعی در مورد فرضیه ها، اهداف، روشهای پیاده سازی، نمونه های طرح درس، و نتایج تحقیقات در مورد این روش را در اختیار می گذارند.